Co roku po publikacji rankingu szanghajskiego polskie uczelnie i część mediów próbują sprzedać wyniki jako dowód, że nasza nauka trzyma poziom. Wystarczy jednak spojrzeć na liczby, by zobaczyć, że ten obraz jest mocno podkolorowany. Polska nie jest dziś krajem, który zbliża się do naukowej elity. Od lat utrzymuje się raczej na peryferiach światowej stawki i zdążyła się do tego przyzwyczaić.
W rankingu ARWU 2025 znalazło się siedem polskich uczelni. Najwyżej uplasował się Uniwersytet Warszawski w przedziale 401–500, a Uniwersytet Jagielloński w grupie 501–600. Akademia Górniczo-Hutnicza trafiła do przedziału 801–900, a pozostałe polskie uczelnie znalazły się między 901. a 1000. miejscem. Można to oczywiście opisać jako obecność wśród tysiąca najlepszych uczelni świata. Tyle że taka narracja więcej mówi o naszych ambicjach niż o realnej sile polskiej nauki.
Ranking szanghajski nie mierzy wszystkiego. Nie pokazuje jakości dydaktyki, nie ocenia codziennej pracy ze studentami i słabiej oddaje znaczenie części humanistyki oraz nauk społecznych. Mimo to pozostaje ważnym sprawdzianem potencjału badawczego uczelni. Pokazuje, które ośrodki są widoczne w świecie, mają silny dorobek, publikują w najbardziej prestiżowych miejscach i realnie wpływają na obieg wiedzy. Właśnie pod tym względem Polska od lat wypada słabo.
To nie jest kwestia jednego gorszego roku. To efekt modelu, który nie potrafi zbudować kilku naprawdę silnych uczelni badawczych. Polska nauka jest rozproszona między wiele szkół wyższych i instytutów, które próbują utrzymać podobny zakres działalności. W rezultacie mamy sporo ośrodków średnich, ale niewiele takich, które byłyby zdolne trwale konkurować z najlepszymi w Europie. Tam, gdzie inni wzmacniają kilka mocnych uniwersytetów, u nas potencjał rozkłada się na zbyt wiele miejsc.
Widać to szczególnie tam, gdzie liczy się rzeczywisty wpływ na światową naukę. Ranking szanghajski mocno premiuje wysoko cytowanych badaczy oraz publikacje w najbardziej prestiżowych czasopismach. To nie są dodatki dla prestiżu, tylko wskaźniki pokazujące, czy uczelnia uczestniczy w tworzeniu najważniejszej wiedzy. Jeśli Polska ma problem właśnie w tych obszarach, to znaczy, że nie chodzi jedynie o brak wielkich nazwisk z przeszłości. Chodzi o to, że dziś także nie umiemy zbudować trwałej pozycji tam, gdzie naprawdę rozstrzyga się naukowa hierarchia.
Same pieniądze nie tłumaczą wszystkiego, ale bez pieniędzy też nic się nie zmieni. Liczy się zarówno poziom finansowania, jak i sposób jego wykorzystania. Polska przez lata nie wypracowała jasnej polityki naukowej, która wskazywałaby, jakie dziedziny mają być rozwijane, które uczelnie mają osiągać poziom międzynarodowy i jak przyciągać najlepszych badaczy. Zbyt często dominowała logika doraźna: uruchomić program, rozdzielić środki, rozliczyć wskaźniki, zamknąć temat. Taki system potrafi administrować, ale nie potrafi budować przewagi.
Skutki wykraczają daleko poza same uniwersytety. Państwo bez silnej nauki ma słabszą pozycję w technologii, gospodarce i ochronie zdrowia. Trudniej mu tworzyć własne rozwiązania, patenty i innowacje, trudniej nadążać za zmianami i trudniej ograniczać zależność od importu wiedzy. Słaby wynik w rankingu nie jest więc problemem zamkniętym w środowisku akademickim. To sygnał, że całe państwo działa poniżej swoich możliwości.
Najbardziej niepokoi jednak coś jeszcze. W Polsce zbyt łatwo przyzwyczajamy się do przeciętnych rezultatów. Zamiast pytać, dlaczego nasze najlepsze uczelnie nie potrafią wejść do europejskiej czołówki, pocieszamy się samą obecnością w zestawieniu. Zamiast potraktować wynik jako impuls do poważnej debaty o organizacji nauki, wolimy ogłaszać sukces na miarę obniżonych oczekiwań. I to jest może najgorsza wiadomość płynąca z rankingu szanghajskiego: nie tylko odstajemy od najlepszych, ale coraz częściej uznajemy ten stan za normalny.
Nie potrzeba tu cudownych recept. Potrzeba stabilniejszego finansowania, koncentracji potencjału, mocniejszych zespołów badawczych i jasnej strategii państwa. Potrzeba też zwykłej uczciwości w opisie sytuacji. Polska nauka nie jest bezwartościowa, ale od dawna działa poniżej swojego potencjału. Ranking szanghajski tego stanu nie tworzy. On go tylko obnaża.
W państwie, które poważnie myśli o rozwoju, wyniki uczelni są skutkiem świadomej polityki. W państwie, które zadowala się półśrodkami, stają się dowodem na to, że łatwiej mówić o ambicjach, niż naprawdę je realizować.
